رشد سریع فناوری‌ها در عصر اطلاعات به منبع قدرت جدیدی در جوامع مدرن تبدیل شده است. تقریباً همگان بر این باورند كه هیچ اقتصاد موفقی نمی‌تواند بدون استفاده از فناوری‌های اطلاع رسانی و زیرساخت مخابراتی مناسب به توفیقات چشمگیر دست پیدا كند. از این رو دولت‌ها سیاست‌های ملی ارتباطی خود را به گونه‌ای تنظیم می‌كنند كه همگام با سرعت رشد اینترنت، میزان دسترسی افراد به ابزارهای گوناگون این فناوری نیز گسترش و تسهیل یابد.

پس از تلاش‌های بسیاری كه از قرن نوزدهم برای اتصال مخابراتی شرق و غرب عالم صورت گرفت، امروزه شرایطی فراهم آمده كه اطلاعات خام چندان ارزشی ندارد بلكه ارزش محصولات اطلاعاتی و خدمات اطلاع‌رسانی به یك جزء جدایی‌ناپذیر محتوای اطلاعاتی و دانش تبدیل شده است. بنابراین توانایی دسترسی آسان به اطلاعات، به اشتراك گذاشتن آن و همزمانی در ایجاد ایده‌های نو به یك ضرورت انكارناپذیر در پشتیبانی از قوی‌ترین اقتصادها و نیز ارتقاء كیفیت زندگی شهروندان تبدیل شده است (India Broadband Forum). از این رو میزان و نحوه دسترسی افراد به اینترنت یكی از كلیدی‌ترین اسرار توسعه اقتصادهای ملی به ویژه در عرصه‌های تولید صنعتی، بانكداری، آموزش، كشاورزی، تجارت و بازرگانی و اداره مطلوب كشورها در هر دو بخش دولتی و خصوصی است.

كاربرد رو به تزاید فناوری‌های نوین ارتباطی و اطلاع‌رسانی (ICTs) در كشورها بیانگر این حقیقت است كه كسب‌وكارهای اقتصادی به این درك رسیده‌اند كه بدون استفاده از این ابزارها به تدریج با از دست دادن مزیت‌های رقابتی خود از گردونه رقابت خارج خواهند شد. لذا اقتصادهای رو به توسعه در سال‌های اخیر با اتخاذ راهبردهای جدید و ایجاد محیط‌های خلاق و توانمند باعث شده‌اند تا توسعه زیرساخت‌های  ICTsو استفاده از آنها شتاب بیشتری به خود بگیرد. به همین دلیل مشاهده می‌شود در هرجا كه سیاست‌های ICTs به شكل فعال‌تری اتخاذ  شده، در همان نقطه شكاف عمیق بین كشورهای توسعه یافته و درحال توسعه كمتر از گذشته روی داده  است.

پیامد تأثیر شگرف ابزارهای ارتباطی موجود در اینترنت مانند تلفن اینترنتی و وب‌سایت‌ها بر موفقیت اقتصادی جوامع و شهروندان آنها را امروزه می‌توان به شكل گسترش استفاده از كامپیوترهای خانگی، ارتباطات مخابراتی و رسانه‌های خبری آنلاین مشاهده و بررسی نمود. اینترنت كار-ویژه‌های خاص دیگری نیز دارد از جمله: جوامع مجازی، بازارهای الكترونیكی، منابع اطلاعاتی، پورتال‌های كاریابی، مراكز تحقیقاتی، تالارهای گفت‌وگو و مراكز تفریحی و سرگرمی. این كار-ویژه‌ها خریداران و فروشندگان را در یك زمان و در یك فضا گردهم آورده و با تسهیل جریان اطلاع‌رسانی بین آنان باعث رونق تجارت فی‌مابین می‌گردد.

به عنوان نمونه از سال 1993 میلادی كه اولین ارتباط كشور چین با شبكه جهانی اینترنت برقرار شد، حجم دسترسی شهروندان این كشور به ابزارهای اینترنتی به صورت تصاعدی رشد كرد و به دلیل ضرورت‌های اقتصادی موجود، میزان دسترسی شركت‌های چینی به اینترنت در سال 2004 از شركت‌های ژاپنی پیشی گرفت و در جایگاه اول قاره آسیا قرار گرفت. همچنین تعداد كارآفرینان سراسر جهان كه با استفاده از اینترنت، كسب‌وكارهای خلاقانه جدیدی راه‌اندازی كرده‌اند و یا خدمات مهمی مانند سلامت و آموزش را از این طریق پشتیبانی می‌كنند هرساله افزایش چشمگیری نشان می‌دهد.

این سرعت رشد، فرصت‌های مناسبی را برای ایجاد شبكه‌های پرسرعت داده‌پردازی، ابزارهای چندرسانه‌ای جدید، پروتكل ارسال صوت از طریق اینترنت (VoIP)، به اشتراك گذاشتن اطلاعات بین كاربران و هم گرایی فناوری‌ها فراهم آورده است. توسعه ابزارهای تله كنفرانس و قابلیت‌های چندرسانه‌ای نیز سبب شده تا امكان تلفیق صوت و تصویر در اینترنت میسر گردد كه این خود موجبات ارائه خدمات بهداشتی و آموزش از راه دور و خلق ثروت را فراهم می‌آورد. در عرصه كشاورزی، دسترسی آسان و سریع به اطلاعات بازار و قیمت‌گذاری محصولات به كشاورزان و بازرگانان روستایی كمك كرد و باعث رونق كسب‌وكار آنان شد.

هم اكنون كشاورزان با دسترسی به اینترنت و كسب اطلاعات مورد نیاز می‌توانند در بذرافشانی، استفاده از كود، صرفه‌جویی در آب، پیش‌بینی اوضاع جوی و كنترل آفات، مطمئن‌تر از گذشته عمل كنند و ضمن اخذ نتایج بهتر، بهره‌وری خود را افزایش دهند.  در بخش سلامت و بهداشت، اینترنت به جراحان زبردست كمك می‌كند تا با مشاوران متخصص در اقصی نقاط دنیا ارتباط سریع برقرار كنند و یا شاهد اعمال جراحی حساس همكاران خود باشند. این صرفه‌جویی در زمان و قیمت در هر كشور باعث می‌شود تا سایر كشورها انگیزه بیشتری برای تجارت با آن كشور داشته باشند و یا نیروهای خود را برای آموزش‌های عملیاتی به كشور مورد نظر اعزام نمایند.

به عبارت دیگر متخصصان از طریق این فناوری می‌توانند بدون جابجایی فیزیكی، به تبادل مهارت‌ها، دانش و تجربیات خود بپردازند.  فناوری اینترنت در بخش آموزش، به رشد سریع آموزش از راه دور شتاب بیشتری بخشیده است به گونه‌ای كه میلیون‌ها نفر در سراسر جهان كه به دلیل كمبود وقت یا منابع دراختیارشان از فرصت یادگیری محروم بوده‌اند اكنون با استفاده از این ابزار به آموزش‌های مجازی و از راه دور دسترسی آسان پیدا كرده‌اند و بدین ترتیب پیوسته ضمن كاهش هزینه‌ها به جمعیت دانش آموخته جهان افزوده می‌شود. 

برای درك بهتر اهمیت این نوع ارتباطات رایانه‌ای كافی است پویایی و تحرك «توده بحرانی» (توده حساس یا توده بحرانی (critical mass)، جرمی از سوخت هسته‌ای است كه برای راه‌اندازی یك واكنش هسته‌ای مورد نیاز می‌باشد.) اینترنت را در نظر بگیریم و نقش آن را در ایجاد فعالیت‌های خلاقانه در فضای مجازی بررسی نماییم. در عرصه جامعه، این توده بحرانی سبب بسیاری از ارتباطات میان فردی و اجتماعی می‌شود. جست‌وجوی نشانی اشخاص و یافتن پاسخ سئوالات با استفاده از مشورت‌های جمعی در تالارهای اینترنتی و یا ابزارهایی مانند ایمیل، از این دست ارتباطات به شمار می‌روند.

ایمیل هم اكنون نقش مهمی در رفتار اجتماعی و اقتصادی شهروندان در جامعه دارد. به عنوان نمونه در نظام پیشنهادات سازمان‌ها این ابزار قادر است ارتباط بلاواسطه میان بالاترین و پائین‌ترین سطوح سازمان را برقرار سازد. مبادلات پستی بسیار سریع و رایگان نیز از طریق ایمیل یا سیستم پیام كوتاه امكان پذیر شده است. در اینگونه ارتباطات هر یك از شهروندان این امكان را دارد تا بدون ایجاد محدودیت برای دیگران، ضمن شكوفایی استعدادها و ارتقاء جایگاه اقتصادی و اجتماعی خویش، زمینه افزایش توانمندی و كیفیت رفتار دیگران را فراهم آورد.

لذا هرآنچه دولت مردان و تصمیم‌گیران كلان جوامع مزایای ذاتی استفاده از اینترنت را درك و جهت توسعه دولت الكترونیك با امكان سهولت استفاده شهروندان از ابزارهای اینترنتی تلاش كنند در هدایت اقتصاد سنتی– كه معمولاً اقتصاد كشاورزی محور است- به سوی اقتصاد دانش محور موفق‌تر خواهند بود.

 * عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی