زنان در رسانه‌های اجتماعی

نگاهی به حضور زنان در حوزه‌های جدید فضای مجازی

تاريخ:7 آبان 1388

رسانه‌های اجتماعی (Social Media) گونه‌های جدیدی از سایت‌ها و ابزارهای اینترنتی هستند كه تعاریف سنتی از نحوه ارتباط در رسانه‌های قدیمی‌تر را تغییر داده‌اند. امكان برقراری ارتباط دوسویه بین رسانه و مخاطب، ارتباط بی‌واسطه كاربران با یكدیگر، مشاركت كردن كاربران در تولید رسانه‌ای و شكل‌گیری گروه‌های آنلاین از جمله قابلیت‌های رسانه‌های اجتماعی است. رسانه‌های اجتماعی در سال‌های اخیر رشد قابل توجهی داشته‌اند و استفاده از آنها به یكی از فعالیت‌های اصلی كاربران اینترنتی تبدیل شده است. هم‌زمان با استقبال كاربران فضای مجازی از این سایت‌ها، پژوهش‌های زیادی هم درباره این رسانه‌ها به‌خصوص مخاطبان آنها انجام شده و زوایای مختلف این پدیده جدید، موضوع مطالعه پژوهشگران حوزه‌های مختلف از جمله فناوری، علوم ارتباطات، علوم اجتماعی و بازاریابی بوده است.

گزارش سالانه «زنان و مطالعه رسانه‌های اجتماعی» از جمله این پژوهش‌هاست كه فعالیت زنان در این رسانه‌های جدید در سال ۲۰۰۹ را مطالعه كرده است. این مطالعه بوسیله Compass Partners و با همكاری سایت‌های بلاگ‌هر (BlogHer) و آی‌ویلج (iVillage) انجام شده است كه به بخش‌هایی از نتایج آن اشاره می‌شود. چند هزار نفر از زنان ۱۸ تا ۷۷ ساله كاربر اینترنت در امریكا، نمونه‌های این پژوهش بوده‌اند كه در مورد فعالیت‌های آنلاینشان مورد پرسش قرار گرفته‌اند. از این تعداد ۶۰ درصدشان ازدواج كرده‌اند یا در حال زندگی مشترك هستند، ۴۴ درصدشان دارای فرزند در خانه هستند و ۲۷ درصدشان به صورت تمام‌وقت به كار مشغولند.

جمعیت زنان ۱۸ تا ۷۷ ساله امریكایی ۱۰۹ میلیون نفر است كه از این تعداد ۷۹ میلیون نفرشان از اینترنت استفاده می‌كنند. از جمعیت آنلاین زنان ۴۲ میلیون نفر استفاده‌كنندگان از انواع مختلف رسانه‌های اجتماعی محسوب می‌شوند. فعالیت‌های زنان در رسانه‌های اجتماعی در چهار زمینه تفكیك شده است: وبلاگ‌ها (شامل وبلاگ نوشتن، وبلاگ خواندن و كامنت گذاشتن برای وبلاگ‌ها)، شركت در مباحث فروم‌ها، به‌روز كردن استاتوس (سایت‌هایی كه كاربران وضعیت‌شان را مشخص می‌كنند و شامل میكروبلاگ‌هایی مانند توییتر هم می‌شود) و شبكه‌های اجتماعی.

استفاده‌ از انوع رسانه‌های اجتماعی
جمعیت ۴۲ میلیون نفره زنان كاربر رسانه‌های اجتماعی از انواع مختلف این رسانه‌ها در سطوح متفاوتی استفاده می‌كنند. شبكه‌های اجتماعی، وبلاگ‌ها، فروم‌ها و به‌روزكردن استاتوس به ترتیب بیشترین میزان استفاده از این رسانه‌ها هستند. ۷۵ درصد زنان آنلاین شامل حدود ۳۱ میلیون نفر كاربران شبكه‌های اجتماعی به‌خصوص فیس‌بوك و مای‌اسپیس هستند. ۲۳ میلیون نفر یعنی ۵۵ درصد در فعالیت‌های مربوط به وبلاگ‌ها شركت می‌‌كنند. خواندن وبلاگ‌ها با ۲۳ میلیون نفر یا ۵۴ درصد، نوشتن كامنت برای وبلاگ‌ها با ۱۲ میلیون نفر یا ۲۹ درصد و نوشتن وبلاگ با هشت میلیون نفر یا ۱۹ درصد، فعالیت‌های مربوط به وبلاگ‌ها را شامل می‌شوند.

استفاده از فروم‌ها در ۴۰ درصد كاربران یعنی حدود ۱۷ میلیون نفر دیده می‌شود. به‌روز كردن استاتوس در سایت‌هایی مانند توییتر، فعالیت مورد علاقه تنها ۱۶ درصد كاربران، یعنی حدود هفت میلیون نفر است. هم‌پوشانی قابل توجهی هم بین استفاده از این گونه‌های مختلف وجود دارد و اغلب كاربران از چند نوع مختلف رسانه اجتماعی استفاده می‌كنند. استفاده‌كنندگان از وبلاگ‌ها و شبكه‌های اجتماعی فعال‌تر از سایرین هستند و اغلب كاربر چند رسانه اجتماعی مختلف محسوب می‌شوند. تغییرات در مصرف رسانه‌ای گسترش استفاده از رسانه‌های اجتماعی با تغییراتی در استفاده از سایر رسانه‌ها همراه بوده است.

تغییر در مصرف رسانه‌ای
از رسانه‌های سنتی به رسانه‌های جدید، رو به افزایش است. بررسی میزان استفاده زنان مورد مطالعه، از شكل‌های مختلف رسانه‌ای در مقایسه با رسانه‌های اجتماعی نشان می‌دهد در سال ۲۰۰۸ در مقایسه با سال ۲۰۰۹ استفاده از رسانه‌های سنتی مانند خواندن روزنامه‌ها، خواندن مجلات، گوش كردن به رادیو، نگاه كردن به تلویزیون كاهش پیدا كرده است. در حالی كه مشاهده وب‌سایت‌های سنتی اندكی بیشتر شده است. در سال ۲۰۰۸ در حدود ۲۲ درصد از زنان آنلاین گفته‌اند زمان كمتری را برای مطالعه روزنامه‌ها در مقایسه با استفاده از شبكه‌های اجتماعی صرف می‌كنند، این رقم در سال ۲۰۰۹ به حدود ۳۹ درصد رسیده است. درباره خواندن مجله‌ها، این رقم در سال ۲۰۰۸ حدود ۲۵ درصد بوده و در سال ۲۰۰۹ به ۳۶ درصد رسیده است. رقم مربوط به گوش كردن به رادیو از ۲۰ درصد در سال ۲۰۰۸ به ۳۱ درصد در سال ۲۰۰۹ رسیده است. نگاه كردن به تلویزیون نیز نوع دیگری از مصرف رسانه‌ای است كه سال ۲۰۰۸، حدود ۲۴ درصد كاربران اظهار بی‌توجهی به آن كرده‌اند و این رقم در سال ۲۰۰۹ به ۳۰ درصد رسیده است.

انگیزه‌‌های مشاركت در رسانه‌های اجتماعی
زنان كاربر شبكه‌های اجتماعی، با انگیزه‌های متفاوتی سراغ این رسانه‌های جدید آمده‌اند. وبلاگ‌نویسان زن ۱۱ انگیزه عمده را برای نوشتن در فضای مجازی ذكر كرده‌اند: برای تفریح (۷۶ درصد)، ابراز كردن‌ خود (۷۳ درصد)، تماس با دیگرانِ شبیه به من (۵۹ درصد)، ثبت روزمره‌های شخصی (۵۴ درصد)، آموزش دیدن و گرفتن توصیه (۳۷ درصد)، گرفتن بازخوردها و واكنش‌های مثبت از مخاطب (۳۳ درصد)، تأسیس گروه یا مشاركت كردن در یك اجتماع (۲۹ درصد)، رسیدن به مخاطب پرشمار (۲۵ درصد)، طرفداری‌ كردن‌ (۲۲ درصد)، ارتقای تجارت و مهارت‌های شخصی (۲۱ درصد)، كسب درآمد (۱۷ درصد).

كاربران شبكه‌های اجتماعی و همچنین وبلاگ‌خوان‌ها نیز دارای انگیزه‌های نزدیك به هم در استفاده از رسانه‌های اجتماعی هستند: شوخی و تفریح (۶۸ درصد)، دریافت اطلاعات (۶۴ درصد)، سرگرمی (۵۶ درصد)، به اشتراك گذاشتن عقیده (۵۵ درصد)، در تماس ماندن با دوستان و خانواده (۵۱ درصد)، تماس با دیگرانِ شبیه به من (۵۱ درصد)، مطلع ماندن در مورد موضوعات به‌خصوص (۵۱ درصد)، جست‌وجوی مشورت و توصیه (۴۳ درصد)، ارائه مشورت و توصیه (۳۱ درصد)، شركت و همكاری در یك اجتماع (۲۷ درصد)، هدف‌های حرفه‌‌ای (۱۴ درصد). انگیزه‌های وبلاگ‌خوان‌‌ها و یا كسانی كه برای وبلاگ‌ها كامنت می‌نویسند به عنوان فعالیت گروه دیگری از استفاده‌كنندگان رسانه‌های اجتماعی مورد پرسش قرار گرفته كه نتایج آن به این شرح است: شوخی و تفریح (۷۲ درصد)، دریافت اطلاعات (۳۲ درصد)، سرگرمی (۵۶ درصد)، به اشتراك گذاشتن عقیده (۳۴ درصد)، در تماس ماندن با دوستان و خانواده (۷۵ درصد)، تماس با دیگرانِ شبیه به من (۵۲ درصد)، مطلع ماندن در مورد موضوعات به‌خصوص (۲۵ درصد)، جست‌وجوی مشورت و توصیه (۲۰ درصد)، ارائه مشورت و توصیه (۱۹٪)، شركت و همكاری در یك جماعت (۱۸ درصد)، هدف‌های حرفه‌‌ای (۸ درصد).

انگیزه‌های این دو گروه جز در چند مورد، بسیار به هم نزدیك است. تنها انگیزه‌های كسب اطلاعات، مطلع ماندن در مورد موضوعات به‌خصوص و جست‌وجوی مشورت و توصیه است كه در خوانندگان وبلاگ‌ها حدود دو برابر شبكه‌های اجتماعی است.

موضوعات مورد علاقه زنان در رسانه‌های اجتماعی
زنان مشاركت‌كننده در رسانه‌های اجتماعی برخی موضوعات را با علاقه‌مندی بیشتری دنبال می‌كنند. موضوعات مورد علاقه كاربران شبكه‌های اجتماعی و كسانی كه وبلاگ می‌خوانند و برای وبلاگ‌ها كامنت می‌نویسند تاحدودی به هم نزدیك است. در هر دو این گروه‌ها موضوع زندگی شخصی و خانوادگی در رده نخست قرار دارد (۵۴ درصد كاربران شبكه‌های اجتماعی و ۵۹ درصد وبلاگ‌بازها). سایر موضوعات مورد علاقه زنان در رسانه‌های اجتماعی، به ترتیب به این شرح هستند: سرگرمی شامل فیلم، تلویزیون و موسیقی، غذا، سلامتی، آشپزی، مد و زیبایی، خرید، هنر، روابط شخصی و جنسی، سیاست و اخبار، باغبانی و مسائل مربوط به خانه، امور مربوط به والدین، تجارت و سرمایه‌گذاری شخصی، مسافرت، فعالیت‌های اجتماعی، ورزش، امور مربوط به كودك و حاملگی، ماشین و غیره. با نگاهی به نتایج این پژوهش می‌توان برخی شباهت‌ها را از حضور زنان در فضای مجازی و فضای فیزیكی مشاهده كرد. موضوعات مورد علاقه زنان در رسانه‌های اجتماعی بی‌شباهت با موضوعات مورد توجه آنها در رسانه‌های سنتی نیست.

تفاوت در اینجاست كه آنها در رسانه‌های اجتماعی نه فقط مصرف‌كنندگان محتوای تولید شده، بلكه سازندگان آن نیز هستند. مطالب و همچنین محتوای صوتی_تصویری این رسانه‌ها اغلب بوسیله خود كاربران و نه سازمان‌های رسانه‌ای تولید شده است. از این‌رو رسانه‌های اجتماعی فضای مناسبی برای یافتن تجربیات دسته‌اول شخصی در زمینه‌های مختلف از جمله تجربه‌های زنانه هستند كه در رسانه‌های قبلی جایی نداشتند.