فرناز رضا‌زاده- پس از تجربه موفق بانكداری الكترونیك در قالب استفاده از ATMها و تلفن‌بانك، عمومیت دسترسی به سرویس‌های بانكی از طریق اینترنت و موبایل روبه افزایش گذاشت. دراین راستا نه تنها سرویس‌های اولیه‌ای نظیر صورتحساب، انتقال وجه و پرداخت صورتحساب، بلكه تسهیلات، كارت‌های اعتباری، تراكنش‌های تبدیل ارز و حساب‌های جدیدی چون بنگاه دلالی، امانتی و سرویس‌های بیمه نیز ارائه شد. بانكداری الكترونیكی فرصت‌های بسیاری را برای بانك‌ها و مشتریانشان فراهم آورده و سرویس‌های سریع را مستقل از زمان و مكان در اختیار مشتری قرار می‌دهد.

كانال‌های الكترونیكی شفافیت را افزایش داده و رقابت بیشتر بین بانك‌ها و هزینه‌های پایین‌تر و نفوذ بازارهای جدید و توسعه دسترسی‌های جغرافیایی را موجب گردیده است. دیجیتال‌سازی تراكنش‌ها می‌تواند به كاهش هزینه‌ها و افزایش كارایی كمك نماید. استاندارد شدن هرچه بیشتر تولیدات بانك‌ها، انگیزه‌ای برای معرفی تولیدات جدید بانكی فراهم خواهد آورد. با فرصت‌های تجاری جدید و فوایدی كه بانكداری الكترونیكی برای مشتریان بوجود می‌آورد، ریسك‌های متعددی مطرح می‌شوند كه باید توسط مدیریت بانك و سرپرست سیستم بررسی شوند. 

هزینه‌های بسیار پایین تراكنش‌ها و سهولت فعالیت‌ها، تراكنش‌های فرامرزی را در مقابل عملیات رودررو و تلفن‌بانك افزایش خواهد داد. نكته كلیدی برای مدیران سیستم آن است كه چگونه عملیات خود را به شكلی مؤثر مدیریت نمایند، چه در بازار داخل و حالتی كه به عنوان مدیر میزبان هستند و سرویس‌ها از خارج فراهم می‌گردد و چه حالتی كه در بازارهای خارجی بوده و بانك در دادگاه خانگی مجوز گرفته باشد. تعاریف بانكداری الكترونیك را می‌توان به‌كارگیری كانال‌های الكترونیكی برای استفاده از سرویس‌های بانكی و در واقع زیرمجموعه‌ای از E fainance نامید.

بانكداری الكترونیك نه فقط تأمین محصولات و سرویس‌های بانكداری خرد و ارائه آن روی كانال‌های الكترونیكی، كه پرداخت‌های الكترونیكی مبالغ بالا و سرویس‌های بانكداری عمده را شامل می‌شود. بهترین كانال‌های الكترونیكی، اینترنت، شبكه‌های ارتباطی بی‌سیم، ATMها و تلفن‌بانك هستند. بانكداری اینترنتی زیرمجموعه‌ای از بانكداری الكترونیكی است كه روی بستر اینترنت انجام می‌شود. عنوان بانكداری الكترونیكی تراكنشی، برای تمایز استفاده از سرویس‌های بانكی از منبع اطلاعاتی است.

گاهی بانكداری اینترنتی به عنوان زیرمجموعه‌ای از بانكداری كامپیوتری تعریف می‌شود كه شامل بانكداری برخط نیز می‌باشد. در مقایسه با بانكداری اینترنتی، بانكداری برخط به تراكنش‌های بانكی موجود در شبكه‌های بسته اطلاق می‌گردد. سرویس بانكداری الكترونیكی به دو شكل ارائه می‌شود. بانك‌های سنتی، كانال‌های سنتی و الكترونیكی را در هم تلفیق می‌كنند یا بانك‌هایی كه فقط سرویس‌ها و تولیداتشان را از طریق كانال‌های توزیع الكترونیكی ارائه می‌دهند بدون اینكه شعبه‌ای داشته باشند.

این بانك‌ها «بانك‌های مجازی»، «بدون شعبه» یا «بانك‌های فقط اینترنتی» نامیده می‌شوند. برداشت پول یا سپرده‌گذاری می‌تواند توسط ATMها یا دیگر كانال‌های Remote كه متعلق به این بانك‌های مجازی یا دیگر موسسات است انجام شود. Setup كردن بانك‌های مجازی رسمی (با مجوز) به سه شكل قابل انجام است:

1 - اینها می‌توانند به عنوان یك بانك مجازی مستقل و جدید باشند كه مجوز را از مدیر بانك گرفته‌اند.
2 - بانك‌های موجود می‌توانند بانك‌های مجازی‌ای به عنوان بانك‌های سرمایه‌ای مجزا از ساختار شركت سهامدار بانك ایجاد كنند.
3 - یك بانك سنتی می‌تواند به یك بانك مجازی تحت اساسنامه موجود درآید. یك راه دیگر ایجاد یك بانك مجازی ایجاد بانك‌های مجازی با نام تجاری است. اینها بدون نیاز به یك اساسنامه جدا به عنوان یك بخش مستقل عمل می‌كنند. موضوع بسیار مرتبط به فعالیت‌های بانكداری الكترونیكی تولیدات پول الكترونیكی است. تعریف پول الكترونیكی استفاده شده توسط مقالات رسمی به دلیل نوآوری‌های مداوم تكنیكی، متفاوت است.

BIS در سال 1998 پول الكترونیكی را اینگونه تعریف كرد: «مكانیزم‌های پیش پرداخت برای انجام پرداخت‌ها از طریق ترمینال‌های فروش، انتقال مستقیم بین دو دستگاه و یا روی شبكه‌های باز كامپیوتری مثل اینترینت» در سال 1998 گزارش بانك مركزی اروپا پول الكترونیكی را «ذخیره الكترونیكی ارزش پولی روی یك وسیله تكنیكی كه بتواند به طور گسترده برای پرداخت‌ها جهت تضمین صادركننده بدون درگیر كردن حساب‌های بانكی در تراكنش عمل كند» تعریف نمود. بنابراین پول الكترونیكی با بانكداری الكترونیكی متفاوت بوده، چون ترازها در حساب‌های مالی نگهداری نمی‌شوند.

این نتایج بسته به اینكه چطور بانك‌ها با فعالیت‌های پول الكترونیكی درگیر باشند، تغیییر می‌كند، به طور مثال بانك‌ها می‌توانند صادركننده یا توزیع‌كننده پول الكترونیكی و همچنین درگیر دستكاری ركوردها، پردازش، عملیات پایاپای و تسویه تراكنش‌های پول الكترونیكی باشند. احراز هویت مجوزهای صادرشده برای بانك‌های مجازی اغلب بر مبنای شروط مربوط به بانك‌های سنتی یا مشابه آن بنا شده‌اند. برخی از مدیران بانكی قوانین خود را جهت انطباق با قوانین جدید كه به ماهیت خاص فعالیت‌های بانكداری الكترونیكی و ریسك‌های مرتبط با آن برمی‌گردد، اصلاح كرده‌اند.

مثلاً در هنگ قوانین خاصی وضع گردیده بدین ترتیب كه بانك‌های مجازی محلی به ثبت رسیده باید یك حضور فیزیكی در هنك‌كنگ داشته باشند كه حداقل 50 درصد آن متعلق به یك بانك خوب یا انستیتوی مالی دیگر باشد. یك بانك مجازی خارجی كه تمایل به فعالیت در هنگ كنگ را داشته باشد، باید از كشوری باشد كه دارای چارچوب معین و قانونمند در زمینه بانكداری الكترونیك باشند. این نكته آخر بیانگر این مطلب است كه فعالیت یك بانك مجازی مستلزم وجود مجوز است و اینكه مدیر چطور این شرایط را معین كرده و تخطی از قانون را پیشگیری نماید، از خود شرایط مجوز به مراتب حیاتی‌تر است.

نكات مدیریتی مرتبط با بانكداری الكترونیكی فرامرزی بسیاری از مسایل مدیریتی از فعالیت‌های مربوط به بانكداری الكترونیكی فرامرزی بوجود می‌آید. توصیه‌های مربوط به نظارت بر فعالیت‌های فرامرزی در بانك‌های سنتی مدیریتی توسط مؤسسات و كمیته‌های معتبر تعیین می‌گردند. درخصوص مؤسسات داخلی كه سرویس‌های بانكی رابرای مشتریان خارج از كشور ارائه می‌دهند، مسئولیت اشتباهات بانك، كاملا متوجه مدیر و ناظر داخلی خواهد بود. اشتباهات مربوط به ناظر میزبان به فعالیت‌های بانكی ارائه شده در بازار داخلی محدود می‌شود. موسسات معتبر نظارتی نظیر BCBS توصیه می‌كنند كه ناظر داخلی باید اطلاعات لازم در خصوص نظارت بر فعالیت‌ها را برای ناظران میزبان فراهم نمایند.

در شرایطی كه ناظر میزبان درگیر تاثیرات مربوط به بی‌توجهی ناظر داخلی است، باید توافقات همكاری متقابل وضع گردد. بیشتر ناظران باید از بانك‌های مجازی سرویس دهنده در كشورهای مختلف، مجوز داشته باشد. این یك راه برای در اختیار درآوردن فعالیت‌های این نوع بانك‌ها تحت نظارت كشور میزبان با هدف حفاظت از ساكنان محل و سیستم بانكی محلی خواهد بود. اینكار خصوصاً درحالاتی كه نظارت و همكاری با ناظر داخلی كافی نیست، مناسب است. اساساً بانك‌های مجازی لازم است تا یك شبكه از شعبات مجوزدار (مجازی و یا شاید سنتی) در هر كشور ایجاد كنند تا بتوانند سرویس‌های بانكی ارائه داده و سپرده جمع‌آوری كنند.

این نكته در بیشتر كشورهای اتحادیه اروپا و ایالات متحده لازم است. هر بانك مجازی كه مجوزهای خارج از اختیارات قانونی داشته باشد و بخواهد سرویس ارائه داده و در این كشورها سپرده جمع‌آوری كند باید اول یك شعبه مجوزدار دایر كند. این قانون نه فقط برای بانك‌های مجازی، كه برای بانك‌های سنتی خارجی نیز برقرار است. علایم مختلفی مثل آدرس پستی، زبان و تبلیغات در تعیین اینكه این سرویس‌ها از كجا ارائه شده است، بسیار موثر است. به طور مثال، آدرس پستی مشخص می‌كند كه از كجا یك بانك سپرده‌گذاری انجام می‌شود و از كجا عمل می‌كند.

زبان، علامت دیگری است كه وضعیت مشتری را در وب مشخص می‌كند.آدرس پستی و زبان در وب‌سایت بانك‌ها مشخص شده و حتی در تبلیغات كه درخصوص مشتریان غیر مقیم هستند نیز مشخص می‌شود. مدیران باید این نكات را درنظر داشته و قوانین روشنی وضع نمایند، چون عدم وجود حد ومرز روشن و صریح می‌تواند مشكل آفرین باشد.