ICT و مبارزه با فساد

نقش ICT در شفاف‌سازی امور برای مسیر توسعه كشور

تاريخ:26 آبان 1388

فناوری اطلاعات و ارتباطات (فاوا)، در چند دهه گذشته توانسته است در توسعه كشورها تأثیر بسزایی داشته باشد و سرعت دسترسی به اطلاعات را از سال­ها و ماه­ها به ثانیه­ها تبدیل كند. همچنین حذف فواصل جغرافیایی، باعث شده تا انسان­هایی كه به دور از مدنیت زندگی می­كنند نیز، فرصتی برابر در دسترسی به دانش و اطلاعات داشته باشند. ایده دهكده جهانی می­رود تا به واقعیت بپیوندد. در قدیم، وقتی برای كاری به سازمانی مراجعه می­كردید، ممكن بود ماه­ها طول بكشد تا پرونده­ای از چند اتاق و میز گذشته و نتیجه آن به ارباب­رجوع اطلاع داده شود و چه بسیار رفت و آمد درون­شهری توسط ارباب رجوع بی­مورد انجام می­گردید تا نتیجه حاصل گردد.

ولی به لطف وجود سیستم‌های رایانه­ای، شما می­توانید درخواست خود را الكترونیكی برای آن مركز ارسال نمایید و منتظر جواب پست الكترونیكی آن سازمان بنشینید كه به­ هر حال اگر چند ماه نیز طول بكشد، زحمت رفت و آمد برای شما ایجاد نمی­كند. برای مثال ثبت نام كنكور سراسری كه الحمدلله چند سالی است كه الكترونیكی برگزار شده و نتایج خوبی نیز داشته است و یا پرداخت قبوض آب، برق و ... توسط اینترنت و یا تلفن همراه كه همه آنها باعث می­شود از سرمایه­های موجود در كشور، كمتر برداشت شود و بهره­برداری بالاتری بدست آید.  نقش فناوری اطلاعات در توسعه اقتصادی، اجتماعی و حتی سیاسی جوامع و كشورها، به ویژه كشورهای در حال توسعه بر كسی پوشیده نیست.

اما اینكه چگونه كشورهایی با تكیه بر فاوا و حركت بر اساس مؤلفه­های اقتصادِ دانایی­محور مدارج ترقی و رشد را پیموده­اند و كشورهای دیگر هنوز به نحو شایسته از پتانسیل­های این فناوری بهره نبرده­اند، موضوعی است كه پاسخ آن در برنامه­ریزی، جهت به كارگیری فاوا در همه اركان جامعه نهفته است. به نظر می­رسد كه تلقی عمومی از اهمیت نقش فاوا در توسعه كشور و دیدگاه تصمیم­سازان و تصمیم­گیران بخش حاكمیتی و دولتی نیز هم­سو با این جریان می­باشد، اما درجه اهمیتی كه به فاوا داده می­شود و نگاه نامطمئن و سوءظن­نگر بخشی از حاكمیت، سبب شده است كه این فناوری همواره به حاشیه رانده شود و توسعه كاربری آن كه همراه با آزاد شدن جریان اطلاعات و آگاهی بخشی عمومی خواهد بود، به عناوین مختلف به محاق ابهام رانده شود.

نقش فاوا در شفاف­سازی ارتباطات اقتصادی و سیاسی و كاهش فساد نهان و آشكار  
نقش فاوا به عنوان شتاب­دهنده طرح­ها و تحولات حوزه خدمات عمومی، امور قضایی، سلامت، بهداشت، آموزش، كشاورزی و همه حوزه­های صنعتی؛ نقش فاوا در ایجاد گردش صحیح اطلاعات؛ نقش فاوا در افزایش بهره­وری؛ نقش فاوا در حذف رانت­های اطلاعاتی و شفاف­سازی؛ همه و همه مواردی هستند كه دولت باید با جدیت در راه قانونمند نمودن فرآیندهای مرتبط با آن و توانمندسازی جامعه در بهره­مندی از فواید آن تلاش كند. اما همین فاوا متأسفانه نقش­های مخربی نیز به همراه داشته است كه اهم آنها را می­توان كم تحركی فیزیكی انسان­ها، ارائه اطلاعات غلط، تغییر اطلاعات درست به عمد و یا سهو و ... برشمرد. برای نمونه شما می­توانید به یك سایت دولتی مراجعه نمایید و درخواستی را بدهید و یا نامه­ای برای آدرس الكترونیكی در سایت، ارسال نمایید و منتظر جواب باشید.

قطعاً تعدادی از سایت­ها جواب اولیه شما را خیلی سریع می‌دهند كه مضمون آن چنین است: «درخواست شما دریافت گردید و در حال بررسی است». تعداد كمتری از آنها اطلاع­رسانی مراحل بعدی را انجام می­دهند و نهایتاً تعداد خیلی كمی جواب نهایی را خواهند داد و معمولاً یا بی­جواب می­مانید و یا مؤكول می­شود به مراجعه حضوری و غالباً با مراجعه حضوری مشكل رفع و كار خواسته شده، انجام می­گردد.  حال چه اتفاقی افتاده است؟ فقط وقت شما گرفته شده است و چنانچه فاوا وجود نداشت شما زودتر به نتیجه می­رسیدید. البته این مطلب را دور از ذهن نداشته باشیم كه درصد بالایی از كارها، انجام شده و فقط چند كار این­گونه به تأخیر افتاده است كه شما نیز جزو آن بوده­اید. حال سؤال اینجا است، چگونه می­توان فهمید كه آیا قصوری در كار بوده و یا مشكلات فنی باعث بروز این اشكال شده است.

اگر تمام روند پیگیری خارج از كنترل كاركنان سازمان مربوطه ثبت گردد، می­توان به این نتیجه رسید آیا روند جاری سازمان دارای اشكال است كه باید تصحیح گردد؛ یا اینكه كارمندی قصور كرده و باید به او  تذكر داده شود.  بنابراین فاوا می­تواند در شفاف­سازی توسعه هر كشوری مؤثر باشد. به شرط اینكه مدیران تصمیم­گیر در مرحله اول، نقش فاوا را در توسعه خوب درك كنند و در مرحله بعد بتوانند از آن به نحو احسن در فرآیندهای سازمانی استفاده كنند و نهایتاً افرادی باشند كه اهداف سازمانی را دنبال كنند و خدای ناخواسته به دنبال اهداف شخصی خود نباشند.

در حال حاضر در كشور مناقصات متمركز نمی­باشد؛ در حالی كه با تمركز مناقصات بر روی یك سایت كشوری، می­توان هزینه­های زیادی را كه كارفرمایان برای درج آگهی جهت اطلاع­رسانی و یا پیمانكاران برای خرید انواع روزنامه­ها پرداخت می­كنند، حذف كرد. ولی متأسفانه و بطور ناخودآگاه تمامی عوامل دست­اندركار هنوز همان روش سنتی را ادامه می­دهند كه علاوه بر هزینه بیشتر، زمان زیادتری نیز صرف امور مناقصات می­گردد. آیا هنوز عوامل اجرایی به فاوا بی­اطمینان هستند؟ و یا اینكه توانایی استفاده از آن را ندارند؟ و یا شاید نمی­خواهند اطلاع­رسانی سریع و كاملی داشته باشند.

موارد زیادی وجود داشته كه متأسفانه به دلیل تصمیم­های گرفته شده برای یك درخواست، انجام مناقصه فقط جنبه صوری داشته است كه باید با یك اراده جدی با كمك فاوا دست عوامل اجرایی را از اِعمال علایق شخصی كوتاه كرد تا بتوان در محیطی شفاف، فرصت­های برابر برای آحاد جامعه ایجاد كرد كه قطعاً این مهم از نظرات شخصی افراد (هرچند به نفع آن سازمان باشد) واجب­تر بوده و به اصلاح امور، بیشتر كمك می­كند. یكی دیگر از مواردی كه فاوا می­تواند در شفاف­سازی آن مؤثر باشد بحث قرعه­كشی­های مختلف است كه متأسفانه هنوز هم برای اقلام گران­قیمت از روش دستی گردونه نمرات استفاده می­كنند و حكایت از عدم اطمینان به فاوا توسط عوامل دست­اندركار و یا اطمینان­بخشی به مردم عادی دارد. 

روابط عمومی سازمان­ها می­توانند در شفاف­سازی از طریق فاوا نقش بسزایی داشته باشند. برای مثال دانستن نام مدیر فلان واحد سازمان هنوز هم جزو اسرار سازمانی در داخل كشور می­باشد. در حالی كه در كشورهای پیشرفته صنعتی، كلیه مشخصات فردی آن مدیر روی سایت سازمان مربوطه قرار دارد و در نتیجه امكان دسترسی مستقیم و بدون واسطه برای افراد آن جامعه با آن مدیر مهیا می­باشد. در حالی كه در كشورمان در این باره هنوز چالش­هایی وجود دارد. در خارج از كشور كسی جرأت این را ندارد كه خودش را جای دیگری جا بزند ولی در داخل كشور به وفور دیده شده كه افراد از هویت فلان مدیر یا فلان سازمان استفاده كرده و كلاه­برداری كرده­اند.

هنوز ما نمی­توانیم هویت شخصی كه به درب منزل آمده و كارت شناسایی جعلی نشان می­دهد را تأیید و یا رد كنیم. زیرا پیدا كردن صحت آن هنوز در هیچ سازمانی نهادینه نشده است. برای مثال شما زنگ بزنید سازمان برق و بگویید فردی با چنین مشخصاتی آمده و می­خواهد كنتور برق را چك كند و مطالبه پول می­كند، ساده­ترین جوابی كه می­شنوید این است كه به بخش ما مربوط نمی­شود و شما را به یك شماره تلفن دیگر كه اعلام می­كنند، ارجاع می­دهند. بنابراین به صورت ساده باید بیان داشت كه افراد و سازمان­هایی وجود دارند كه در اثر شفاف­سازی متحمل هزینه خواهند شد و یا منافع آنان صدمه خواهد دید و قطعاً در بدست گرفتن فاوا جهت امیال خود كوتاهی نخواهند كرد.

در اینجا است كه باید دولت وارد شده و با تعیین معیارها و الزامات قانونی زمینه حضور فاوا در امر شفاف­سازی را فراهم كند و اگر در این امر كوتاهی كند اربابان قدرت و ثروت خلأ ایجاد شده را برای خود تبدیل به فرصت كرده و توسعه كشور را در اثر عدم شفافیت ایجاد شده به مخاطره می­اندازند.  در حال حاضر قدرت­های استكباری با شناخت دقیق فاوا و نقش آن در جوامع با طرح­ریزی برنامه­های طولانی مدت در صدد به دست گرفتن جریان‌های اطلاعاتی سایر كشورها هستند تا در مواقع مناسب بتوانند به عنوان ابزار فشار از آن استفاده كنند. و در واقع به دنبال حذف شفافیت با كمك فاوا در همه زمینه­ها هستند.

رئیس هیئت مدیره و مدیر نرم­افزار شركت مهندسی مهران رایانه